Pacjent z rozpoznaniem schizofrenii twierdzi, że nigdy nie chorował psychicznie. Omamy słuchowe opisuje jako głosy realnych osób, które się z nim kontaktują. Urojenia prześladowcze uważa za rzeczywiste zagrożenie, a pobyt w szpitalu postrzega jako bezpodstawne ograniczenie wolności. Nie rozumie również, dlaczego miałby przyjmować leki, skoro, jego perspektywy, nie ma żadnej choroby. Takie zachowanie może być odbierane jako zaprzeczanie, upór, brak współpracy. W części przypadków problem jest bardziej złożony i wiąże się z ograniczonym wglądem we własny stan zdrowia. Jednym z pojęć używanych do opisu takiego zjawiska jest anozognozja. W artykule wyjaśniamy, czym jest anozognozja, jak ją rozpoznać oraz jak postępować z pacjentem, który nie uważa się za chorego.

Czym jest anozognozja?

Termin „anozognozja” pochodzi z języka greckiego: z gr. a- brak, nosos -choroba, gnosis - wiedza. W dosłownym znaczeniu jest to więc „brak wiedzy o chorobie”. Pojęcie wprowadził w 1914 roku neurolog Joseph Babiński, opisując pacjentów z uszkodzeniami mózgu, którzy nie byli świadomi własnych deficytów, np. niedowładu lub porażenia kończyny. Pacjent nie ukrywa wówczas choroby, gdyź rzeczywiście nie rozpoznaje istniejącego zaburzenia. W psychiatrii anozognozja odnosi się przede wszystkim do braku lub znacznego ograniczenia świadomości własnej choroby, m.in. w schizofrenii i innych zaburzeniach psychotycznych. Należy ją odróżnić od psychologicznego zaprzeczania oraz szerszego pojęcia braku wglądu chorobowego. Może dotyczyć różnych obszarów i zmieniać się wraz ze stanem psychicznym pacjenta. Pacjent może na przykład:

• wiedzieć, że od kilku dni prawie nie śpi, ale nie uważać tego za objaw choroby
• przyznawać, że słyszy głosy, ale być przekonanym, że ich źródłem jest urządzenie zainstalowane przez sąsiada
• dostrzegać poprawę po lekach, ale nie wiązać jej z leczeniem
• akceptować fakt hospitalizacji, ale odrzucać rozpoznanie psychiatryczne
• rozpoznawać wcześniejsze epizody choroby, a jednocześnie nie dostrzegać, że aktualnie ponownie dochodzi do jej zaostrzenia

Zróżnicujmy jeszcze anozognozję a zaprzeczanie, bo to nie zawsze to samo. Pacjent zaprzeczający chorobie może częściowo zdawać sobie sprawę z problemu, ale nie być gotowym go zaakceptować, np. z powodu lęku, wstydu czy obawy przed stygmatyzacją. W anozognozji pacjent rzeczywiście nie rozpoznaje swojej choroby lub jej objawów. Granica między tymi zjawiskami nie zawsze jest wyraźna, dlatego wgląd należy oceniać na podstawie obserwacji i rozmów prowadzonych w czasie.

Anozognozja i ograniczony wgląd najczęściej pojawiają się w kontekście schizofrenii i innych zaburzeń psychotycznych, gdy pacjent nie rozpoznaje objawów choroby lub nie widzi potrzeby leczenia. Może występować także w chorobie afektywnej dwubiegunowej, szczególnie podczas manii. Ograniczona świadomość własnych deficytów pojawia się również w chorobach neurologicznych i otępiennych, np. w chorobie Alzheimera, po udarach i urazach mózgu. 

Jak rozpoznać ograniczony wgląd lub anozognozję podczas kontaktu z pacjentem?

Ograniczony wgląd można podejrzewać, gdy pacjent nie dostrzega objawów choroby, nie wiąże zmian w swoim zachowaniu ze stanem psychicznym lub nie widzi potrzeby leczenia. Warto zwrócić uwagę nie tylko na to, czy pacjent uważa się za chorego, ale również na to, jak interpretuje swoje doświadczenia. Pomocne mogą być pytania:

• Jak pan/pani rozumie powód pobytu w szpitalu?
• Czy zauważył/a pan/pani ostatnio jakieś zmiany w swoim samopoczuciu lub zachowaniu?
• Jak pan/pani wyjaśnia to, co się ostatnio wydarzyło?
• Czy widzi pan/pani potrzebę leczenia lub przyjmowania leków?

Pacjent może dostrzegać sam objaw, ale nie uznawać go za przejaw choroby. Może np. przyznawać, że słyszy głosy, a jednocześnie uważać, że rzeczywiście pochodzą one od osób znajdujących się w otoczeniu. Może również zauważać bezsenność czy wzmożoną aktywność, lecz nie łączyć ich z pogorszeniem stanu psychicznego. Dlatego ocena wglądu powinna opierać się na rozmowie, obserwacji zachowania oraz na tym, jak pacjent rozumie swoje objawy, ich konsekwencje i potrzebę leczenia. 

Jak rozmawiać z pacjentem, który nie uważa się za chorego?

W rozmowie warto szukać obszaru, w którym pacjent i personel mogą się porozumieć. Pacjent może odrzucać diagnozę, ale jednocześnie przyznawać, że od kilku nocy nie śpi, jest napięty, trudno mu się skoncentrować albo że ciągłe poczucie zagrożenia jest dla niego wyczerpujące. W praktyce pomocne jest:

• poznanie perspektywy pacjenta, np. pytając: Jak pan rozumie to, co się wydarzyło? lub Co według pana było powodem przyjęcia do szpitala?
• unikanie sporu o treści urojeniowe – tzn. nie należy ich potwierdzać, ale również nie warto na siłę przekonywać pacjenta, że „to tylko urojenia”. Można powiedzieć: Widzę, że to doświadczenie powoduje u pana duże napięcie. Chciałabym pomóc je zmniejszyć.
• szukanie wspólnego celu - może nim być poprawa snu, zmniejszenie lęku, napięcia czy możliwość szybszego powrotu do codziennego funkcjonowania
• łączenie leczenia z potrzebą ważną dla pacjenta, np. zamiast koncentrować rozmowę na samej diagnozie, można odwołać się do objawu, który pacjent sam zauważa
• niewymaganie natychmiastowej akceptacji rozpoznania - pierwszym krokiem może być już stwierdzenie pacjenta: „Nie zgadzam się z diagnozą, ale widzę, że po leku lepiej śpię”.

Celem rozmowy nie zawsze jest przekonanie pacjenta, że jest chory. Często ważniejsze jest zbudowanie kontaktu i znalezienie podstawy do dalszej współpracy. Pamiętajmy, że wgląd nie jest cechą stałą i może się zmieniać wielokrotnie. Może poprawiać się wraz z ustępowaniem ostrego epizodu psychotycznego lub maniakalnego. Pacjent, który podczas przyjęcia zdecydowanie zaprzeczał chorobie, po kilku dniach leczenia może powiedzieć: Może faktycznie wtedy coś było nie tak. Jeszcze później może zacząć rozpoznawać charakterystyczne dla siebie objawy nawrotu (tutaj link do artykułu o nawrotach). Możliwy jest również kierunek odwrotny. Stopniowe pogarszanie się wglądu może towarzyszyć nawrotowi choroby. Pacjent, który wcześniej dobrze rozumiał potrzebę leczenia, zaczyna kwestionować diagnozę, odstawiać leki albo reinterpretować wcześniejsze objawy. Dlatego obserwacja wglądu powinna być elementem oceny stanu psychicznego (tutaj link do artykułu o ocenie stanu psychicznego), a każda zmiana może mieć znaczenie kliniczne.

Pacjent odmawia leków. Co wtedy?

Ograniczony wgląd może zwiększać ryzyko nieprzestrzegania farmakoterapii, choć z perspektywy pacjenta rozumowanie bywa proste: Skoro nie jestem chory, po co mam brać lek? Nie każda odmowa wynika jednak z braku wglądu. Dlatego warto najpierw ustalić, dlaczego pacjent nie chce przyjąć leku. Powody mogą być zupełnie różne, np. działania niepożądane, lęk, nieufność, wcześniejsze złe doświadczenia albo brak informacji o leczeniu. W rozmowie pomocne jest odwołanie się do efektów, które pacjent sam zauważa, np. poprawy snu, zmniejszenia napięcia czy większego spokoju. Taki konkretny efekt może być dla niego bardziej zrozumiały niż rozmowa o konieczności długotrwałego leczenia. Warto, aby pielęgniarka ustaliła powód odmowy, oceniła zachowanie i aktualny stan psychiczny, odnotowała odmowę i przekazała informacje lekarzowi. 

Anozognozja staje się nabiera szczególnego znaczenia, gdy pacjent nie dostrzega zagrożenia wynikającego ze swojego stanu. Dotyczy to np. osoby w manii podejmującej impulsywne decyzje lub pacjenta psychotycznego przekonanego, że musi bronić się przed rzekomym prześladowcą. W takiej sytuacji pielęgniarka powinna zwrócić uwagę przede wszystkim na:

• narastające pobudzenie i nieufność
• zachowania impulsywne lub agresywne
• groźby wobec siebie lub innych
• działania wynikające z urojeń lub omamów
• odmowę jedzenia lub picia z przyczyn psychotycznych
• próby opuszczenia oddziału mimo potencjalnego zagrożenia.

Wówczas kluczowe są: ocena ryzyka, szybkie przekazanie obserwacji zespołowi oraz postępowanie zgodne z procedurami. Warto podkreślić także aspekt prawny: sam brak wglądu nie przesądza o możliwości leczenia pacjenta bez jego zgody. Przesłanki przyjęcia osoby do szpitala psychiatrycznego bez zgody określa ustawa o ochronie zdrowia psychicznego, np. art. 23. 

Jak dokumentować brak wglądu/anozognozję?

W dokumentacji warto unikać ocen i etykiet typu: pacjent bezkrytyczny, nie współpracuje, nie rozumie swojej choroby, trudny w kontakcie.

Można zapisać np.: Pacjent neguje występowanie choroby psychicznej, hospitalizację wiąże z konfliktem rodzinnym, nie widzi potrzeby przyjmowania leków. Odmówił porannej dawki leku. O odmowie poinformowano lekarza.

Albo: „Pacjent podaje, że słyszy wypowiedzi osób, które, jego zdaniem, go obserwują. Nie wiąże tych doświadczeń ze stanem psychicznym. W kontakcie spokojny, bez zachowań agresywnych.

Taki zapis jest bardziej obiektywny i daje zespołowi realną informację o stanie pacjenta.

Rola pielęgniarki psychiatrycznej

Stały i wielogodzinny kontakt z pacjentem sprawia, że pielęgniarka psychiatryczna ma szczególne możliwości obserwacji zmian w jego funkcjonowaniu, zachowaniu i sposobie interpretowania własnego stanu. Pielęgniarka obserwuje go podczas posiłków, przyjmowania leków, rozmów telefonicznych, kontaktów z innymi pacjentami, wizyt rodziny oraz w godzinach nocnych. Widzi również sytuacje, w których pacjent spontanicznie komentuje własny stan. To pozwala wychwycić subtelne zmiany. Dzięki temu może obserwować zmiany, które nie zawsze są widoczne podczas krótkiego badania. Może zauważyć, że pacjent, który kilka dni wcześniej całkowicie zaprzeczał problemom: np. Może rzeczywiście ostatnio trochę za mało spałem. Zmiana stopnia wglądu może być ważną informacją o aktualnym stanie psychicznym. Rola pielęgniarki obejmuje więc systematyczną obserwację, obiektywne dokumentowanie zmian oraz przekazywanie informacji pozostałym członkom zespołu terapeutycznego. Ma to znaczenie dla oceny aktualnego stanu psychicznego i dla planowania dalszego postępowania. 

Źródła:

Langer KG, Levine DN. Babinski, J. (1914). Contribution to the study of the mental disorders in hemiplegia of organic cerebral origin (anosognosia). Translated by K.G. Langer & D.N. Levine. Translated from the original Contribution à l'Étude des Troubles Mentaux dans l'Hémiplégie Organique Cérébrale (Anosognosie). Cortex. 2014 Dec;61:5-8. doi: 10.1016/j.cortex.2014.04.019IF: 3.2 Q1 B2. PMID: 25481462IF: 3.2 Q1 B2. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25481462IF: 3.2 Q1 B2/ dostęp: 29.08.2026

Niedzwiedzka I, Kuehn-Dymecka A, Wciorka J. Wgląd w chorobę a funkcjonowanie poznawcze osób chorych na schizofrenię. 943-957. Psychiatria Polska. 2008;42(6):943–957. https://www.psychiatriapolska.pl/Unawareness-of-illness-and-neurocognition-in-schizophrenia,154227,0,1.html dostęp: 30.08.2026

Kokoszka A, Telichowska-Lesna A, Radzio R. Kwestionariusz wglądu w schizofrenię – „Moje myśli i odczucia”. 491-502. Psychiatria Polska. 2008;42(4):491–502. https://www.psychiatriapolska.pl/A-questionnaire-of-insight-into-schizophrenia-My-thoughts-and-feelings,154195,0,1.html dostęp: 30.08.2026

Gawęda Ł, Buciński P, Staniszewski K, Słodki Z, Sym A, Kokoszka A. Związki wglądu w chorobę, poczucia wpływu na jej przebieg, stylów radzenia sobie z chorobą z objawami psychopatologicznymi w schizofrenii. Psychiatria. 2008;5(4):124–133. doi:10.5603/psych.29143. https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/29143/23908 dostęp: 29.08.2026

Błądziński P, Kalisz A, Adamczyk P, et al. Associations of insight and treatment adherence with employment status of people with schizophrenia. Advances in Psychiatry and Neurology/Postępy Psychiatrii i Neurologii. 2019;28(1):21-33. doi:10.5114/ppn.2018.81364IF: 1.5 Q3 B4. https://www.termedia.pl/Wglad-i-wspolpraca-w-leczeniu-a-zatrudnienie-osob-chorujacych-na-schizofrenie,116,34706,1,0.html dostęp: 29.08.2026

Witkowska M., Wieczorek D., Biechowska D., Jodzio K. Anozognozja, pomijanie stronne i depresja u pacjentów po udarze prawej półkuli mózgu. Postępy Psychiatrii i Neurologii. 2010;19(2):127–132. https://www.researchgate.net/profile/Daria-Biechowska/publication/283859287_Pomijanie_stronne_i_depresja_a_nasilenie_anozognozji_u_pacjentow_po_udarze_prawej_polkuli_mozgu_An_anosognosia_prevalence_of_neglect_and_depression_symptoms_in_patients_after_brain_damage/links/5656360408ae1ef92979ed85/Pomijanie-stronne-i-depresja-a-nasilenie-anozognozji-u-pacjentow-po-udarze-prawej-polkuli-mozgu-An-anosognosia-prevalence-of-neglect-and-depression-symptoms-in-patients-after-brain-damage.pdf dostęp: 30.08.2026