Leki o przedłużonym działaniu podawane we wstrzyknięciach (long-acting injectables, LAI) stanowią ważny element współczesnej farmakoterapii psychiatrycznej. Wykorzystywane są głównie w leczeniu schizofrenii, choroby afektywnej dwubiegunowej i innych przewlekłych zaburzeń psychicznych, gdzie regularność przyjmowania leków jest kluczowa dla utrzymania stabilnego stanu pacjenta. Dla pielęgniarki psychiatrycznej znajomość zalet, zasad stosowania i roli LAI jest nie tylko elementem kompetencji zawodowych, ale też narzędziem wspierania skutecznego leczenia.

Zalety leków o przedłużonym działaniu:

· poprawa adherencji – najważniejszą zaletą LAI jest znacząca redukcja ryzyka nieregularnego przyjmowania leków. W przypadku terapii doustnej pacjenci często zapominają o dawkach, celowo je pomijają lub przerywają leczenie z powodu działań niepożądanych czy braku przekonania o konieczności terapii. Leki o przedłużonym działaniu, podawane co 2–12 tygodni, eliminują konieczność codziennego pamiętania o tabletkach, co jest szczególnie istotne u pacjentów z ograniczoną świadomością choroby lub w fazach remisji, kiedy motywacja do leczenia spada

· stabilniejsze stężenie leku we krwi - dzięki powolnemu i przewidywalnemu uwalnianiu substancji czynnej unika się dużych wahań stężenia leku we krwi. Sprzyja to utrzymaniu stabilnego nastroju, redukuje nasilenie objawów ubocznych związanych z pikami stężenia oraz zmniejsza ryzyko nawrotów objawów psychotycznych lub afektywnych

· redukcja ryzyka nawrotu choroby - badania wskazują, że stosowanie LAI istotnie zmniejsza częstość hospitalizacji i nawrotów w porównaniu z leczeniem doustnym. W przypadku schizofrenii każdy nawrót może pogłębiać deficyty poznawcze i społeczne, dlatego utrzymanie stabilności farmakologicznej ma kluczowe znaczenie dla rokowania

· ułatwienie monitorowania leczenia - regularne wizyty w ośrodku zdrowia psychicznego, niezbędne do podania leku, pozwalają na bieżąco oceniać stan pacjenta, monitorować działania niepożądane i modyfikować plan leczenia

· zmniejszenie obciążenia rodziny i opiekunów - LAI zdejmują z bliskich pacjenta konieczność codziennego nadzoru nad przyjmowaniem leków, co zmniejsza napięcia rodzinne, poprawia komfort życia opiekunów i pozwala im skoncentrować się na innych aspektach wspierania chorego.

Rola pielęgniarki psychiatrycznej

Pielęgniarka psychiatryczna jest jednym z ogniw biorących udział w kompleksowej opiece wokół terapii LAI. Kluczowe obszary praktyki obejmują:

· udział w procesie kwalifikacji, zbieraniu wywiadu i przygotowanie pacjenta - w ramach tego pielęgniarka może brać udział i/lub przeprowadzać wywiad z pacjentem pod kątem oceny wskazań i przeciwwskazań do wdrożenia terapii LAI. W ramach dokumentacji pielęgniarskiej przed podaniem leku dokonuje oceny wglądu pacjenta, pomiaru parametrów wyjściowych (masa ciała/BMI, ciśnienie tętnicze, tętno), ustalenie planu monitorowania metabolicznego (masa ciała, obwód talii, glikemia, lipidogram) i kardiologicznego (EKG w razie wskazań)

· przygotowanie leku i sprzętu - dokonuje weryfikacji nazwy preparatu, mocy/dawki, numeru serii, daty ważności i warunków przechowywania, przygotowuje preparat zgodnie z ChPL (np. wstrząsanie, reconstitutio (czyli przygotowanie leku z postaci proszku (liofilizatu) poprzez rozpuszczenie go w odpowiednim rozpuszczalniku tuż przed podaniem) 

· podanie leku zgodnie z zaleceniami producenta w ChPL  - dobór drogi zgodnej z preparatem (domięśniowo (mięsień naramienny vs mięsień pośladkowy), podskórnie (powłoki brzuszne/przednio‑boczne uda przy podaniu SC), kąt wkłucia, tempo iniekcji i decyzja o aspiracji zgodnie z wytycznymi producenta (dla części LAI aspiracja nie jest wymagana; dla wybranych – zalecana)

· prowadzenie obserwacji pacjenta po iniekcji – obserwacja 15–30 min (w wybranych przypadkach dłużej) z gotowością do postępowania anafilaktycznego. W kolejnych dniach/tygodniach prowadzi monitorowanie reakcji miejscowych, objawów pozapiramidowych (np. dystonia, parkinsonizm) czy zmian metabolicznych (przyrost masy ciała, wzrost glikemii).

· prowadzenie działań edukacyjnych obejmujących specyfikę terapii LAI   - zwracanie uwagi na mechanizm działania leku, spodziewane odczucia po iniekcji, zasady pielęgnacji miejsca wkłucia, objawy alarmowe i kiedy zgłosić się po pomoc

· prowadzenie dokumentacji medycznej – dokonuje wpisów: data/godzina, nazwa i dawka leku, numer serii, miejsce i droga podania, rozmiar igły, tolerancja, działania niepożądane, zalecenia, termin kolejnej dawki. Ważne, aby pomiędzy lekarzem, pielęgniarką, psychologiem, terapeutą zajęciowym, POZ i/lub innymi osobami biorącymi udział w procesie terapeutycznym pacjenta była prowadzona spójna komunikacja

· dbanie o bezpieczeństwo i organizację miejsc podawania leku – zapewnienie właściwego przechowywania leków (zgodnie z ChPL), wyposażenia stanowiska (zestaw przeciwwstrząsowy, środki do RKO, zestaw do iniekcji), oraz systemu przypomnień i wezwania pacjenta do poradni w celu podania LAI

Stosowanie leków o przedłużonym działaniu we wstrzyknięciach (LAI) jest uznaną i popartą badaniami strategią terapeutyczną, która pozwala zwiększyć adherencję (regularne przyjmowanie leków) oraz utrzymać stabilizację kliniczną pacjentów z przewlekłymi zaburzeniami psychicznymi, takimi jak schizofrenia czy choroba afektywna dwubiegunowa. Dzięki kontrolowanemu uwalnianiu substancji czynnej i eliminacji konieczności codziennego przyjmowania tabletek, LAI minimalizują ryzyko nawrotów i poprawiają jakość życia chorych. 

Pomimo wielu zalet farmakoterapii o przedłużonym działaniu, pacjenci nierzadko zgłaszają obawy związane z ich stosowaniem. Do najczęściej wskazywanych przyczyn niechęci należą: lęk przed igłą i bólem podczas iniekcji, poczucie utraty kontroli nad własnym procesem leczenia (lek podawany jest przez personel medyczny, a nie przyjmowany samodzielnie), a także przekonanie, że konieczność stosowania iniekcji oznacza „cięższy” przebieg choroby. U niektórych pacjentów barierą może być lęk lub wstyd przed ujawnieniem leczenia, w sytuacji, kiedy iniekcja jest wykonywana regularnie w placówce medycznej. Z kolei inni mogą odczuwać lęk przed działaniami niepożądanymi i bać się, że jeśli wystąpią skutki uboczne nie będzie ich można szybko odwrócić, gdyż lek uwalnia się powoli. Dla niektórych problemem może być logistyka dojazdu do placówki medycznej co kilka tygodni i związana z tym konieczność zwolnienia się z pracy lub angażowania rodziny (opiekuna). 

Pielęgniarka psychiatryczna, pełniąc rolę edukatora, koordynatora opieki, prowadząc obserwację pacjenta po podaniu leku oraz motywując pacjenta do kontynuowania terapii – odgrywa jedną z kluczowych ról w skutecznym wdrażaniu i utrzymaniu tej formy leczenia[MS1] [MS2] . Szczególnie w kontekście obaw i lęków pacjenta jej rola jest niezwykle ważna. Pozostając w regularnym kontakcie z pacjentem i jego rodziną (opiekunem) może otwarcie rozmawiać o obawach, omawiać mechanizm działania leków, proponować strategie minimalizujące dyskomfort związany z iniekcją. W ten sposób wspiera pacjenta w budowaniu poczuciu bezpieczeństwa, wpływu na własne życie i decyzje dotyczące leczenia. Rozmowa, psychoedukacja i partnerskie podejście do pacjenta mogą obniżyć poziom leku, a także zwiększyć akceptację i gotowość leczenia terapią LAI.

Źródła:

Jarema. M. Wichniak A. Dudek D. Samochowiec J. Bieńkowski P. Rybakowski J. Wskazówki do stosowania leków przeciwpsychotycznych II generacji o przedłużonym działaniu. Psychiatria Polska 2015; 49(2): 225–241. https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/d01702f1-e512-4485-b490-d0580094562b/content dostęp: 5.08.2025

Jarema M. Dwa w jednym: jednoczesne stosowanie w leczeniu schizofrenii dwóch leków przeciwpsychotycznych o przedłużonym działaniu. Farmakoterapia w Psychiatrii i Neurologii 2021, 37 (1), 45–51.  https://www.termedia.pl/Dwa-w-jednym-jednoczesne-stosowanie-w-leczeniu-schizofrenii-dwoch-lekow-przeciwpsychotycznych-o-przedluzonym-dzialaniu,164,45668,1,0.html dostęp: 5.08.2025

Szulc A. Długoterminowe leczenie schizofrenii — odpowiedzi na nowe wyzwania. Psychiatria 2016; 13, 1: 39–43. https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/45304/36549 dostęp: 5.08.2025.