U wielu pacjentów nawrót schizofrenii rozwija się stopniowo, a pierwsze sygnały mogą być mało swoiste: zaburzenia snu, wzrost napięcia, drażliwość, wycofanie z kontaktów, pojawiająca się podejrzliwość. W artykule opisujemy najczęstsze wczesne objawy nawrotu schizofrenii, które mogą pojawić się jeszcze przed wyraźnym nasileniem objawów psychotycznych. 

W praktyce pielęgniarskiej ważniejsze od pytania „czy pacjent ma objawy nawrotu?” może być pytanie: „Czy w ostatnich dniach funkcjonuje inaczej niż zwykle?”.

Zebraliśmy kilka charakterystycznych sygnałów, które mogą wskazywać na pogorszenie stanu psychicznego i poprzedzać rozwój pełnoobjawowego nawrotu. Żaden z nich oceniany pojedynczo nie przesądza o zaostrzeniu choroby, jednak ich narastanie, współwystępowanie oraz wyraźna zmiana w stosunku do dotychczasowego funkcjonowania pacjenta powinny zwrócić uwagę pielęgniarki i skłonić do dokładniejszej obserwacji. 

Zaburzenia snu 

Zmiana rytmu snu i czuwania może poprzedzać zaostrzenie objawów psychotycznych. Pacjent, który wcześniej przesypiał noc, zaczyna długo nie zasypiać, wielokrotnie wstaje, chodzi po korytarzu, śpi tylko kilka godzin lub odwraca rytm dobowy. Z drugiej strony miejmy na uwadze, że nie każda bezsenność oznacza zbliżający się nawrót schizofrenii. Zaburzenia snu mogą mieć wiele przyczyn, od stresu i bólu po działania niepożądane leków lub używanie substancji psychoaktywnych. Warto w dokumentacji odnotować, że u pacjenta pojawiła się wyraźna zmiana w dotychczasowym funkcjonowaniu, opisać jej charakter i obserwować dalsze zmiany. Pomocne może być również odniesienie się do historii choroby: jeśli w przeszłości zaburzenia snu poprzedzały nawrót, ich ponowne pojawienie się powinno zwiększyć czujność. W dokumentacji warto uwzględnić:

• od kiedy trwa problem
• ile godzin pacjent rzeczywiście przesypia
• ile godzin rzeczywiście przesypia
• czy sen jest przerywany
• co robi w czasie nocnego czuwania

Zaburzenia snu są jednym z najwcześniejszych i najczęściej opisywanych zwiastunów nawrotu, często pojawiają się na 1-2 tygodnie przed nasileniem objawów psychotycznych.

Narastające napięcie, lęk i drażliwość

Pogorszenie może początkowo przypominać przede wszystkim zmianę nastroju. Pacjent staje się bardziej nerwowy, łatwiej się irytuje, reaguje nieproporcjonalnie do sytuacji, zgłasza nieokreślony lęk albo mówi, że „coś jest nie tak”, choć nie potrafi jeszcze sprecyzować swoich obaw. Może pojawić się również trudność w spokojnym pozostawaniu w jednym miejscu, zwiększone napięcie podczas rozmowy, częstsze konflikty z otoczeniem lub przeciwnie, unikanie wszelkich kontaktów. Takie zachowania warto zauważać w kontekście aktualnego stanu pacjenta, i nie przypisywać ich np.  „trudnemu charakterowi”, brakowi współpracy czy celowemu łamaniu zasad oddziału. 

Wycofanie z kontaktów i zmiana codziennego funkcjonowania

Pielęgniarka może zauważyć, że pacjent, który wcześniej rozmawiał z innymi osobami, uczestniczył w zajęciach czy sam zgłaszał się na posiłki, stopniowo ogranicza aktywność, więcej czasu spędza w pokoju, nie podejmuje rozmowy, unika wspólnych zajęć albo sprawia wrażenie coraz bardziej pochłoniętego własnymi przeżyciami. Samo wycofanie społeczne może być związane również z utrzymującymi się objawami negatywnymi schizofrenii, depresją, działaniem leków czy zwykłą potrzebą ograniczenia kontaktu. Znaczenie ma zmiana w stosunku do wcześniejszego stanu pacjenta. Jeżeli osoba od wielu tygodni funkcjonowała stabilnie, a następnie w ciągu kilku dni zaczyna izolować się, przestaje wykonywać dotychczasowe czynności i ogranicza komunikację, wymaga to dokładniejszej obserwacji.

Podejrzliwość może pojawić się wcześniej niż wyraźne urojenia

Jednym z bardziej charakterystycznych sygnałów jest stopniowe narastanie nieufności wobec otoczenia. Początkowo pacjent nie musi prezentować rozwiniętego systemu urojeń. Może jedynie częściej pytać, dlaczego ktoś na niego patrzy, czy inni o nim rozmawiają, dlaczego personel zadaje określone pytania albo kto ma dostęp do jego dokumentacji. Może zacząć interpretować neutralne sytuacje jako dotyczące właśnie jego. Śmiech innych pacjentów może odbierać jako śmiech z niego, rozmowę personelu jako rozmowę na jego temat, a przypadkowe zdarzenia jako mające ukryte znaczenie. Na tym etapie bardzo ważny jest sposób prowadzenia rozmowy. Nie należy ani potwierdzać treści urojeniowych, ani wdawać się w spór mający przekonać pacjenta, że jego przeżycia są „nieprawdziwe”. Można natomiast uznać emocje pacjenta: zauważyć jego lęk, napięcie czy poczucie zagrożenia i próbować ustalić, co dokładnie się zmieniło.

Subtelny powrót objawów psychotycznych

Kolejnym etapem mogą być dyskretne zaburzenia spostrzegania lub myślenia. Pacjent zaczyna nasłuchiwać, nagle przerywa wypowiedź, odwraca głowę w kierunku nieistniejącego źródła dźwięku albo sprawia wrażenie, jakby odpowiadał komuś, kogo inne osoby nie widzą. Może mówić, że świat wydaje mu się „dziwny”, ludzie zachowują się inaczej niż dotychczas, ma poczucie obserwowania albo doświadcza trudnych do opisania sygnałów czy znaczeń. W rozmowie mogą pojawić się większe trudności z koncentracją, gubienie wątku, nieoczekiwane zmiany tematu lub coraz mniej zrozumiały tok wypowiedzi. Ważna jest przy tym obserwacja dynamiki. Pojedyncze nietypowe zachowanie ma inne znaczenie niż wyraźne nasilanie się podobnych objawów z dnia na dzień.

Pogorszenie samoopieki też może być sygnałem

Zmiana wyglądu i sposobu dbania o siebie bywa niedocenianym elementem obserwacji psychiatrycznej. Pacjent może przestać się myć, zmieniać ubrania, czesać, porządkować swoje rzeczy albo regularnie spożywać posiłki. Szczególnie istotna jest sytuacja, gdy wcześniej wykonywał te czynności samodzielnie. Warto, aby pielęgniarka zaobserwowała, czy pogorszenie samoopieki wynika z objawów negatywnych, depresji, zaburzeń funkcji poznawczych, działań niepożądanych farmakoterapii, problemów somatycznych czy rozpoczynającego się zaostrzenia psychozy. Czasami dopiero zestawienie kilku obserwacji pokazuje rzeczywisty obraz: pacjent gorzej śpi, ograniczył jedzenie, przestał dbać o higienę, wycofuje się z kontaktu i staje się bardziej podejrzliwy.

Zmiana stosunku do farmakoterapii

Ważnym sygnałem może być również zmiana zachowania podczas podawania leków. Pacjent, który dotychczas przyjmował je bez problemów, zaczyna zadawać więcej pytań, długo ogląda tabletkę, sprawdza opakowanie, twierdzi, że lek wygląda inaczej albo zaczyna kwestionować potrzebę leczenia. Może mówić, że „już nie jest chory”, że leki są niepotrzebne, szkodliwe lub że ktoś próbuje go za ich pomocą kontrolować. Nie każda odmowa leku jest jednak objawem psychotycznym. Powodem mogą być działania niepożądane, wcześniejsze złe doświadczenia, trudności w zaakceptowaniu przewlekłego leczenia albo brak wystarczającej informacji. Dlatego warto ustalić przyczynę zmiany nastawienia do terapii.

Alkohol i substancje psychoaktywne 

Nagła zmiana zachowania może być związana również z używaniem alkoholu, marihuany, stymulantów lub innych substancji psychoaktywnych. Przy pogorszeniu stanu psychicznego warto zadać pytanie o używanie substancji. W wywiadzie warto brać pod uwagę zmianę ilości wypijanego alkoholu, nadmierne używanie kofeiny, nikotyny czy preparatów dostępnych bez recepty, jeśli mogą wpływać na sen, pobudzenie lub działanie stosowanych leków.

---

Objawy zwiastujące nawrót nie są identyczne u wszystkich chorych. Jeden pacjent przed każdym zaostrzeniem przestaje spać. U innego pierwszym objawem będzie ograniczenie kontaktu z rodziną. Jeszcze inny zaczyna intensywnie interesować się określonym tematem, staje się religijnie lub politycznie zaabsorbowany, coraz bardziej podejrzliwy albo zaczyna mówić, że ludzie zwracają na niego szczególną uwagę. Dlatego niezwykle cenna jest wiedza o wcześniejszych epizodach choroby. Jeżeli pacjent potrafi wskazać, co działo się z nim przed poprzednim nawrotem, informacje te mogą stać się częścią jego indywidualnego planu zapobiegania nawrotom. Podobnych informacji może dostarczyć rodzina lub opiekun, oczywiście z uwzględnieniem zasad poufności, praw pacjenta i obowiązujących zasad współpracy z bliskimi.

Co powinna zrobić pielęgniarka, gdy zauważa wczesne sygnały?

Działanie powinno zależeć od nasilenia i dynamiki zmian, sytuacji pacjenta oraz miejsca udzielania świadczeń. W praktyce warto pamiętać o kilku kolejnych krokach:

• porównać obecny stan z wcześniejszym funkcjonowaniem pacjenta, zwracając uwagę na sen, zachowanie, kontakt, nastrój, samoopiekę, przyjmowanie leków i aktywność
• porozmawiać z pacjentem, zamiast opierać ocenę wyłącznie na obserwacji. Pytania powinny być spokojne, konkretne i pozbawione oceny
• ocenić bezpieczeństwo, w tym ryzyko samobójcze, autoagresję, agresję wobec innych, znaczne pobudzenie, dezorganizację zachowania oraz zdolność pacjenta do zaspokajania podstawowych potrzeb
• przekazać obserwacje zespołowi terapeutycznemu, zwłaszcza jeżeli zmiany narastają lub przypominają objawy poprzedzające wcześniejsze zaostrzenia
• udokumentować konkretne fakty, unikając nieprecyzyjnych określeń takich jak „pacjent dziwny”, „niewspółpracujący” czy „pogorszenie psychiatryczne”.

W rozmowie głównym celem jest uchwycenie zmiany i przekazanie zespołowi informacji wystarczająco wcześnie, aby możliwa była dalsza ocena i odpowiednia interwencja.

Jak dokumentować podejrzenie pogorszenia?

W opiece psychiatrycznej szczególnie ważny jest opis zachowania, a nie jego interpretacja. Zamiast zapisać: „Pacjent niespokojny, pogorszenie stanu.” 

znacznie więcej informacji przekaże wpis: 

 „Od dwóch nocy pacjent śpi około 2–3 godziny. W godzinach nocnych kilkukrotnie wychodzi z sali i spaceruje po korytarzu. W rozmowie podaje, że ma wrażenie, iż inni pacjenci go obserwują. W porównaniu z poprzednimi dniami ograniczył kontakt z innymi chorymi. Przyjął leki po kilkukrotnym upewnieniu się, że są to preparaty dotychczas stosowane. O obserwowanych zmianach poinformowano lekarza.”

Taki zapis pokazuje zarówno dynamikę zmian, jak i konkretne zachowania. Pozwala kolejnym osobom sprawującym opiekę ocenić, czy objawy nasilają się, utrzymują czy ustępują.

Szczególnej uwagi wymagają szybko narastające objawy psychotyczne połączone z poczuciem zagrożenia, znaczna dezorganizacja zachowania, nasilone pobudzenie, zachowania agresywne lub autoagresywne, wypowiedzi samobójcze, omamy o treści nakazującej, odmowa przyjmowania płynów lub pokarmów związana z przekonaniami psychotycznymi oraz stan, w którym pacjent przestaje być zdolny do zaspokajania podstawowych potrzeb. W takich sytuacjach konieczna jest niezwłoczna ocena stanu pacjenta zgodnie z procedurami obowiązującymi w danym miejscu udzielania świadczeń.

O tym jak postępować z pacjentem psychotycznym pisaliśmy w artykule: Komunikacja z pacjentem psychotycznym, trudnym, agresywnym – praktyczne zasady dla zespołu medycznego

Znaczenie obserwacji polega na dostrzeżeniu zmiany, szczególnie gdy obejmuje kilka obszarów jednocześnie. Pacjent gorzej śpi, staje się bardziej drażliwy, przestaje uczestniczyć w zajęciach i zaczyna mówić, że inni ludzie zachowują się wobec niego inaczej. Każdy z tych sygnałów osobno może mieć niewielką wartość diagnostyczną. Razem tworzą jednak obraz, którego nie należy ignorować.

Źródła:

Rumian K, Pollok-Waksmańska W, Łukasik RJ. Wiedza pacjentów ze schizofrenią dotycząca rozpoznania objawów zwiastujących nawrót choroby. Psychiatria. 2020;17(4):186–195. doi:10.5603/PSYCH.2020.0032IF: NA NA NA. https://www.researchgate.net/publication/346139866_Wiedza_pacjentow_ze_schizofrenia_dotyczaca_rozpoznania_objawow_zwiastujacych_nawrot_choroby dostęp: 30.08.2026


Janas-Kozik M, Dudek D, Heitzman J, et al. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego w zakresie postępowania diagnostycznego i terapeutycznego u chorych ze schizofrenią o wczesnym początku. Psychiatria Polska. 2022;56(4):675–695. doi:10.12740/PP/OnlineFirst/149707IF: 1.5 Q3 B4. https://www.psychiatriapolska.pl/Polish-Psychiatric-Association-diagnostic-and-therapeutic-management-guidelines-for,149707,0,1.html dostęp: 30.08.2026

Szulc A, Samochowiec J, Gałecki P, Wojnar M, Heitzman J, Dudek D. Rekomendacje dotyczące leczenia schizofrenii z objawami negatywnymi. Standardy farmakoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, część 1. Psychiatria Polska. 2019;53(3):497–524. doi:10.12740/PP/OnlineFirst/100698IF: 1.5 Q3 B4. https://www.psychiatriapolska.pl/Recommendations-for-the-treatment-of-schizophrenia-with-negative-symptoms-Standards,100698,0,1.html dostęp: 30.08.2026

Górna K. Jaracz K. Kochański A. Pielęgniarstwo psychiatryczne . Wydawnictwo PZWL 2024 str 280-308.

zdjęcie: materiał własny, wygenerowany z wykorzystaniem Adobe Firefly