Pacjent z zaburzeniami osobowości może, poza oddziałem psychiatrycznym, pojawić się praktycznie w każdej części systemu ochrony zdrowia. Hospitalizacja internistyczna, zabieg chirurgiczny, pobyt na SORze, przewlekłe leczenie onkologiczne czy konieczność częstych wizyt ambulatoryjnych mogą nasilać napięcie, poczucie utraty kontroli i trudności w relacjach. Pacjent może wielokrotnie domagać się kontaktu, gwałtownie reagować na odmowę, zmieniać ocenę personelu, podważać ustalenia, wchodzić w konflikty, próbować negocjować zasady lub reagować silnym lękiem na pozornie niewielkie wydarzenia. W artykule omawiamy, jak zaburzenia osobowości mogą wpływać na zachowanie pacjenta podczas hospitalizacji, z jakimi trudnościami może spotkać się personel pielęgniarski oraz jak prowadzić kontakt z chorym w sposób spokojny, profesjonalny i bezpieczny, jednocześnie zachowując granice.

Czym są zaburzenia osobowości i dlaczego hospitalizacja może je nasilać?

Osobowość to charakterystyczny dla danej osoby sposób myślenia, odczuwania, reagowania i budowania relacji z innymi. Kształtuje się przez wiele lat i wpływa na to, jak człowiek postrzega siebie, innych ludzi oraz różne sytuacje. O zaburzeniu osobowości mówimy wtedy, gdy sposób myślenia, przeżywania i reagowania zaczyna wyraźnie utrudniać codzienne życie, relacje z innymi oraz radzenie sobie w różnych sytuacjach.

Pobyt w szpitalu dla większości ludzi oznacza częściową utratę kontroli. Pacjent musi podporządkować się organizacji oddziału, oczekiwać na badania, pytać o zgodę, przyjmować pomoc przy czynnościach, które wcześniej wykonywał samodzielnie. Przykładowo: zmiana pielęgniarki prowadzącej opiekę, opóźnienie badania, odmowa dodatkowej dawki leku p/bólowego, konieczność oczekiwania na lekarza, mogą zostać odebrane znacznie silniej, niż wynikałoby to z samej sytuacji. Pacjent może interpretować zachowanie personelu jako odrzucenie, lekceważenie, karanie lub próbę kontrolowania go. 

W przypadku niektórych zaburzeń osobowości charakterystyczne mogą być gwałtowne zmiany oceny innych ludzi. Pacjent może podczas jednego dyżuru uważać pielęgniarkę za jedyną osobę, która naprawdę go rozumie, a kilka godzin później, np. po odmowie spełnienia jego oczekiwania, oskarżać ją o brak empatii, niekompetencję lub celowe działanie przeciwko niemu. Dla pielęgniarki ważne jest, aby nie ulegać ani nadmiernie pozytywnej ocenie ze strony pacjenta, ani jego gwałtownej krytyce. W obu sytuacjach najlepiej zachować spokojny, profesjonalny i możliwie stały sposób kontaktu.

W kontakcie z pacjentem z zaburzeniami osobowości łatwo wejść w jeden z dwóch skrajnych modeli.

1.     Pierwszy to nadmierne ustępowanie: „zgodzę się, żeby tylko był spokój”.

2.     Drugi to usztywnienie: „teraz pokażę, kto tutaj decyduje”.

Granica powinna być przedstawiona spokojnie, krótko i bez upokarzania chorego.

Np. zamiast „Proszę przestać mnie szantażować. Powiedziałam nie i koniec”.

lepiej:

„Rozumiem, że bardzo pani na tym zależy. Nie mogę jednak podać kolejnej dawki leku bez zlecenia. Mogę natomiast skontaktować się z lekarzem i powiedzieć, że zgłasza pani nasilony lęk”. 

Co pomaga w codziennej komunikacji?

Najbardziej przydatne są proste zasady: 

·       spokojny ton głosu

·       krótkie komunikaty

·       jasne określanie możliwości i ograniczeń

·       unikanie sporów o to, kto „ma rację”

·       oddzielanie emocji pacjenta od jego zachowania 

·       konsekwentne przestrzeganie wcześniej ustalonych zasad.

Można powiedzieć: „Widzę, że jest pan bardzo zdenerwowany”.

Nie trzeba natomiast zgadzać się z następującym po tym stwierdzeniem: „Skoro jestem zdenerwowany, musicie natychmiast zrobić to, czego żądam”.

Można uznać emocję, jednocześnie nie akceptując agresji, gróźb czy naruszania zasad.

To jedna z najważniejszych umiejętności w opiece nad pacjentami.

Dokumentacja: opisuj to, co widzisz

W dokumentacji szczególną wartość mają fakty. Warto zapisać: „Pacjent podniesionym głosem zażądał natychmiastowego wypisu” 

lub 

„Po informacji o konieczności oczekiwania na konsultację uderzył pięścią w drzwi”

lub

„Pacjent powiedział: cyt: jeżeli mnie stąd nie wypuścicie, zrobię sobie krzywdę”. O wypowiedzi poinformowano lekarza dyżurnego”.

Nie powinny zastępować ich zapisy takie jak: „pacjent roszczeniowy”, „pacjent teatralny”, „pacjent manipuluje”, „zachowuje się typowo dla borderline”.

---

Podstawową formą leczenia zaburzeń osobowości jest odpowiednio dobrana psychoterapia. Z kolei farmakoterapia nie leczy samego zaburzenia osobowości, ale może być stosowana w przypadku współwystępujących objawów np. depresyjnych, lękowych, psychotycznych czy znacznego pobudzenia, zgodnie z decyzją lekarza. Z perspektywy pielęgniarki szczególnie ważna pozostaje obserwacja efektów leczenia, działań niepożądanych, przestrzegania zaleceń oraz zmian w zachowaniu i stanie psychicznym chorego. Pacjent z zaburzeniami osobowości może budzić w personelu silne emocje. Może domagać się uwagi, odrzucać pomoc, wracać po pomoc chwilę później, idealizować jednego pracownika i krytykować drugiego. Może również bardzo cierpieć z powodu własnych emocji, lęku przed odrzuceniem, poczucia pustki czy trudności w utrzymywaniu stabilnych relacji. Profesjonalna opieka polega na stworzeniu relacji, która jest jednocześnie życzliwa, przewidywalna i bezpieczna. Dla pielęgniarki oznacza to często trzy rzeczy: 

1. zauważyć emocję pacjenta
2. jasno określić granicę
3. pozostać przy niej bez złości oraz bez odwetu.

Przeczytaj również

Opieka nad pacjentem z zaburzeniami osobowości wymaga nie tylko wiedzy klinicznej, ale również umiejętności budowania relacji terapeutycznej, zachowania profesjonalnych granic i współpracy w zespole. W codziennej praktyce pielęgniarskiej pomocne mogą być także następujące materiały:

• Komunikacja z pacjentem psychotycznym, trudnym, agresywnym – praktyczne zasady dla personelu medycznego

• Pomoc w kryzysie psychicznym – rola pielęgniarki w pierwszym kontakcie i wsparciu pacjenta

• Badanie psychiatryczne – ocena stanu psychicznego przez pielęgniarkę

• Komunikacja w zespole terapeutycznym – lekarz, pielęgniarka i współpraca w psychiatrii

Źródła do artykułu:

Niezgoda E. Wieczorek A. Biernacka E. Synówka K. Oddział leczenia zaburzeń osobowości i nerwic -opis modelu. Psychoterapia. 2020;4(195):61-77. doi:10.12740/PT/129930IF: 0.1 Q4 . https://www.psychoterapiaptp.pl/pdf-129930-81069?filename=Oddzial-Leczenia-Zaburzen.pdf  Dostęp: 26.09.2026

Wieczorek A, Synówka K. Współpraca lekarza z psychoterapeutą na Oddziale Leczenia Zaburzeń Osobowości i Nerwic. Psychiatria Polska. 2012;46(5):877–889. https://www.psychiatriapolska.pl/Close-cooperation-between-the-physician-and-the-psychotherapist-in-the-Personality,154505,0,1.html Dostęp: 26.09.2026

Jarema M. Schizofrenia plus - jednoczasowe rozpoznawanie schizofrenii i zaburzeń osobowości. Refleksje praktyka klinicysty. Psychiatria Pol. 2022;56(6):1153-1164. doi:10.12740/PP/144112IF: 1.5 Q3 . https://www.psychiatriapolska.pl/pdf-144112-85570?filename=Schizofrenia%20plus%20_.pdf  Dostęp: 26.09.2026

Biała M. Kiejna A. Znaczenie zaburzeń osobowości wobec przerywania leczenia na przykładzie wybranych oddziałów psychiatrycznych. Psychiatria Polska. 2017;51(3):425–436. doi:10.12740/PP/60802IF: 1.5 Q3 . https://www.psychiatriapolska.pl/Znaczenie-zaburzen-osobowosci-wobec-przerywania-leczenia-na-przykladzie-wybranych,60802,0,1.html Dostęp: 26.09.2026

Rybicka M. Zaburzenie osobowości typu borderline - kiedy należy zgłosić się po pomoc? Medycyna Praktyczna 2021 https://www.mp.pl/pacjent/psychiatria/zaburzenia_osobowosci/257796,zaburzenie-osobowosci-typu-borderline-kiedy-nalezy-zglosic-sie-po-pomoc Dostęp: 26.09.2026

Soroko E, Jańczak MO, Górska D, et al. Polska adaptacja Strukturyzowanego Wywiadu na temat Zaburzeń Osobowości (STIPO-R-PL). Psychiatria Polska. 2025:1–13. doi:10.12740/PP/OnlineFirst/207497IF: 1.5 Q3 . https://www.psychiatriapolska.pl/Polish-adaptation-of-the-Structured-Interview-of-Personality-Organization-STIPO-R,207497,0,1.html Dostęp: 26.09.2026

Niezgoda E. Innowacyjny program pomocy osobom z zaburzeniami osobowości- list do redakcji . Psychiatria Pol. 2015;49(6):1379-1384. doi:10.12740/PP/60732IF: 1.5 Q3 https://www.psychiatriapolska.pl/pdf-60732-79292?filename=List-do-Redakcji.-Innowac.pdf Dostęp: 26.09.2026

Górna K, Jaracz K, Kochański A, red. Pielęgniarstwo psychiatryczne. Wyd 2. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL. 2024. Str 233-245.

zdjęcie: Treq z użyciem SI