Zdrowie psychiczne to nie tylko brak choroby, to także zdolność do pełnego uczestnictwa w życiu społecznym i realizowania własnego potencjału. Jak odróżnić normę od patologii, a także jak walczyć ze stygmatyzacją i stereotypami w psychiatrii? 

Zdrowie psychiczne, obok wymiaru fizycznego i społecznego stanowi fundamentalny element zdrowia człowieka. Z perspektywy praktyki pielęgniarskiej jest ono nie tylko brakiem objawów choroby, lecz także zdolnością do skutecznego radzenia sobie z wyzwaniami dnia codziennego, utrzymywania satysfakcjonujących relacji i realizowania ról społecznych. Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia zdrowie psychiczne to stan pełnego dobrostanu, w którym jednostka jest świadoma swoich zasobów i ograniczeń, potrafi adekwatnie reagować na stres, efektywnie pracować oraz wnosić wkład w życie wspólnoty. W opiece psychiatrycznej szczególnie istotne jest postrzeganie zdrowia psychicznego w kontekście biologicznym, psychologicznym i społeczno-kulturowym, co pozwala pielęgniarce lepiej rozpoznać subtelne różnice między normą a patologią. Wiedza ta, połączona ze świadomością mechanizmów stygmatyzacji i funkcjonowania stereotypów, stanowi podstawę skutecznego wsparcia pacjenta i jego bliskich.

Norma w zdrowiu psychicznym

Pojęcie „normy” nie jest jednowymiarowe. Obejmuje ono kilka perspektyw, które mają znaczenie w ocenie stanu pacjenta. Sa to: aspekt statystyczny (najczęściej występujące w populacji wzorce zachowań), aspekt społeczno-kulturowy (to, co w danym środowisku i czasie jest uznawane za akceptowalne i zgodne z normami społecznymi) oraz aspekt funkcjonalny (zdolność jednostki do realizowania codziennych ról i zadań w sposób adekwatny do wieku, sytuacji i oczekiwań). 

W psychiatrii, a także w pracy pielęgniarki psychiatrycznej wyróżnia się m.in.:

· normę statystyczną, np. przeciętny poziom lęku w populacji - pacjent z wynikiem znacznie powyżej normy może wymagać pogłębionej diagnostyki,

· normę funkcjonalną, np. zdolność osoby po epizodzie depresyjnym do powrotu do pracy i utrzymania relacji rodzinnych - jej utrata wskazuje na potrzebę intensywniejszego wsparcia,

· normę subiektywną, np. pacjent obiektywnie funkcjonuje dobrze, ale subiektywnie zgłasza poczucie pustki i braku sensu, co może wymagać interwencji terapeutycznej.

Patologia w zdrowiu psychicznym

Patologia w zdrowiu psychicznym oznacza odchylenie od ustalonej normy, które wiąże się z zaburzeniem funkcjonowania psychicznego, emocjonalnego lub społecznego, a tym samym wpływa na zdolność pacjenta do realizowania codziennych ról i zadań. 

W praktyce pielęgniarki psychiatrycznej rozpoznanie patologii wymaga znajomości klasyfikacji diagnostycznych (np. ICD-10, ICD-11, DSM-5), umiejętności oceny stopnia cierpienia pacjenta, poziomu dezorganizacji funkcjonowania oraz wpływu objawów na jakość życia.

Do kryteriów rozpoznania zaburzeń psychicznych, które pielęgniarka powinna umieć zidentyfikować w procesie obserwacji i wywiadu, zalicza się m.in.:

· istotne i utrzymujące się pogorszenie zdolności funkcjonowania w obszarach zawodowych, rodzinnych lub społecznych (np. utrata pracy, wycofanie z relacji), np. osoba w epizodzie manii, przejawiająca skrajnie zwiększoną aktywność, podejmująca ryzykowne decyzje finansowe, zaburzając tym samym stabilność rodziny

· obecność objawów psychopatologicznych, takich jak omamy słuchowe lub wzrokowe, urojenia, głębokie zaburzenia nastroju (np. depresja, mania), dezorganizacja myślenia lub zachowania, np. pacjent z schizofrenią paranoidalną, który w wyniku nasilonych urojeń prześladowczych rezygnuje z pracy, unika kontaktu z rodziną i przestaje wychodzić z domu

· utrzymywanie się objawów przez określony w kryteriach czas (np. min. 2 tygodnie dla epizodu depresyjnego), np. pacjent z ciężką depresją, u którego utrzymujące się poczucie bezwartościowości i brak energii powodują zaniedbywanie higieny osobistej i obowiązków rodzicielskich

· wykluczenie przyczyn somatycznych (np. zaburzeń endokrynologicznych, neurologicznych) oraz reakcji normatywnych na wydarzenia życiowe (np. reakcja żałoby po stracie bliskiej osoby). 

Ważnym elementem pracy pielęgniarki jest umiejętność wczesnego rozpoznania objawów mogących wskazywać na rozwijającą się patologię, co umożliwia szybszą interwencję terapeutyczną i ograniczenie konsekwencji choroby.

Stygmatyzacja w psychiatrii

Stygmatyzacja to proces nadawania „negatywnych etykiet” osobom z zaburzeniami psychicznymi, prowadzący do ich marginalizacji i ograniczenia praw. Wyróżnia się następujące typy stygmatyzacji:

· stygmat publiczny - to negatywne postawy i uprzedzenia społeczne wobec osób chorujących, i/lub doświadczających kryzysu psychicznego, skutkujące dyskryminacją, np. unikanie kontaktu, odmowa wynajmu mieszkania czy odrzucenie w miejscu pracy

· stygmat internalizowany (samo-stygmatyzacja) - to przejęcie przez pacjenta negatywnych przekonań społecznych, co prowadzi do obniżenia jego poczucia własnej wartości, zaniżenia samooceny, wstydu, wycofania, rezygnacji z leczenia np. „nie zasługuję na pomoc”, „i tak się nie zmieni”

* stygmat instytucjonalny - to bariery systemowe i organizacyjne, które faworyzują opiekę somatyczną nad psychiatryczną, np. dłuższe czasy oczekiwania na wizytę u psychiatry w porównaniu z innymi specjalnościami, mniejsza dostępność psychoterapii finansowanej ze środków publicznych, mniejsza dostępność do nowoczesnych terapii.

W Polsce stygmatyzacja wobec osób z zaburzeniami psychicznymi jest zjawiskiem powszechnym – dotyka od 20 do 40% pacjentów, a społeczne obawy i dystans wobec instytucji psychiatrycznych utrzymują się na wysokim poziomie. Świadczą o tym wyniki badania EZOP-II koordynowanego przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, a przeprowadzonego na piętnastotysięcznej, losowej próbie populacji Polski.  W badaniu około 30% Polaków zadeklarowało, że zetknęło się osobiście z osobą chorującą psychicznie – najczęściej była to osoba z rodziny lub znajomy. Mimo to publiczny obraz chorób psychicznych nadal częściej kształtują media i stereotypy niż realne doświadczenia (70% badanych). Życzliwość wobec osó chorych psychicznie zadeklarowało jedynie 57,5% badanych. Dla porównania: wobec osób niepełnosprawnych fizycznie - ponad 80%. Niemal co piąta osoba wyraziła niechęć do osób z rozpoznaniem psychiatrycznym.

 Samo-stygmatyzacja, czyli jak wspomnieliśmy powyżej, przejmowanie przez pacjentów negatywnych przekonań społecznych dotyczących choroby psychicznej, stanowi w Polsce zjawisko powszechne i udokumentowane badaniami. Dane z badań nad osobami chorującymi na schizofrenię pokazują, że aż dwie trzecie pacjentów (ok. 66–67%) często lub bardzo często ukrywa fakt leczenia psychiatrycznego przed osobami spoza najbliższej rodziny. Ponad połowa badanych (58%) przyznała, że otwarcie mówi o swoich problemach psychicznych wyłącznie lekarzom i pracownikom ochrony zdrowia, unikając ujawniania diagnozy w szerszym otoczeniu. Co szczególnie alarmujące, 87% pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii zadeklarowało, że doświadczyło odrzucenia przez innych z powodu choroby.

Stereotypy dotyczące zaburzeń psychicznych

Stereotypy to uproszczone, często niezweryfikowane przekonania lub sądy, które mogą – często w sposób nieuświadomiony – kształtować postawy personelu i wpływać na jakość udzielanej opieki. Mogą dotyczyć zarówno pacjentów, jak i ich rodzin, a ich źródłem bywają pojedyncze doświadczenia kliniczne, przekazy medialne, opinie środowiskowe czy utrwalone w kulturze schematy myślowe. 

W praktyce pielęgniarskiej mogą one skutkować upraszczaniem oceny stanu chorego, pomijaniem istotnych objawów lub nadawaniem im błędnego znaczenia. Na przykład przeświadczenie, że „osoby z depresją są słabe i niezaradne” może prowadzić do bagatelizowania ich możliwości aktywnego udziału w terapii; przekonanie, że „pacjenci uzależnieni nie chcą się leczyć i zawsze wracają do nałogu” – do opóźnionego reagowania na sygnały gotowości do zmiany. Natomiast stereotyp, że „osoby z zaburzeniami osobowości manipulują personelem” może skutkować zaniechaniem wdrożenia procedur interwencji kryzysowej w sytuacjach realnego zagrożenia.

Badania EZOP-II pokazują, że szczególnie silne stereotypy dotyczą ról wymagających zaufania i odpowiedzialności. Aż 40% respondentów sprzeciwia się zatrudnieniu osoby po leczeniu psychiatrycznym jako opiekunki dziecka, ponad 30% nie akceptuje jej w roli nauczyciela, a około 30% – w roli lekarza. Choć nieco słabsze, nadal znaczące uprzedzenia pojawiają się w odniesieniu do codziennych relacji – w pracy zawodowej, sąsiedztwie czy rodzinie, gdzie sprzeciw wobec bliskiego kontaktu z osobą po leczeniu psychiatrycznym deklaruje od kilkunastu do 20% Polaków.

Podobny mechanizm widać w ocenie instytucji psychiatrycznych w lokalnym otoczeniu. Około połowa badanych sprzeciwia się obecności szpitala psychiatrycznego w sąsiedztwie swojego miejsca zamieszkania, 40% – domu pomocy społecznej dla osób z zaburzeniami psychicznymi, a 30% – mieszkań treningowych lub hosteli. Świadczy to o bardzo silnych społecznych stereotypach dotyczących zaburzeń psychicznych.

Znajomość różnic między normą a patologią, rozumienie mechanizmów stygmatyzacji i stereotypizacji oraz umiejętność reagowania na nie to fundament profesjonalnej opieki psychiatrycznej. Ważne, aby, pielęgniarka jako osoba realizująca procedury medyczne była również rzecznikiem pacjenta, wspierając jego godność w procesie zdrowienia.

Źródła:

Górna K. Jaracz K. Kochański A. Pielęgniarstwo psychiatryczne. Wydawnictwo PZWL Wydanie II 2024. Str. 145-147

Krajewska-Kułak E. Guzowski A. Bejda G. Lankau A. Pacjent „inny” wyzwaniem opieki zdrowotnej. Uniwersytet Medyczny w Białymstoku. Wydawnictwo Naukowe SILVA RERUM. Poznań 2016 str 27-43 https://wydawnictwo-silvarerum.eu/wp-content/uploads/2022/02/PIWOM-v8-e-book.pdf dostęp 10.08.2025

Dziwota E. Stygmatyzacja osób chorych psychicznie. Current Problems of Psychiatry 2014; 15(1): 18-23. https://ppm.umlub.pl/info/article/UML3f7776ef173b427bbce1dc39d181277f/%3Fps%3D20%26lang%3Dpl%26pn%3D1%26cid%3D12764&ved=2ahUKEwigzamOhoCPAxUCKRAIHR7QH90QFnoECBgQAQ&usg=AOvVaw0fxZ6DXtQMfdcR-HLfjxL6 dostęp 10.08.2025.

Świtaj P. Rola diagnozy psychiatrycznej w procesie stygmatyzacji osób z zaburzeniami psychicznymi. Postępy Psychiatrii i Neurologii 2009; 18 (4): 377-386. https://otwartebramy.org/wp-content/uploads/2011/01/Rola-diagnozy-psychiatrycznej-w-procesie-stygmatyzacji-osˇb.pdf  dostęp 10.08.2025

 Jackowska E. Stygmatyzacja i wykluczenie społeczne osób chorujących na schizofrenię – przegląd badań i mechanizmy psychologiczne. Psychiatria Polska 2009, tom XLIII, numer 6 strony 655-670 https://www.psychiatriapolska.pl/pdf-154280-78834?filename=78834.pdf dostęp 26.08.2025

Babicki M. i wsp. Obszary stygmatyzacji i dyskryminacji osób chorujących psychicznie wśród respondentów internetowych w Polsce. Psychiatria Polska 2018; 52(1): 93–102. https://www.psychiatriapolska.pl/pdf-76861-79491?filename=Areas%20of%20stigma%20and.pdf dostęp: 26.08.2025

Kompleksowe badanie stanu zdrowia psychicznego społeczeństwa i jego uwarunkowań – EZOP II https://ezop.edu.pl/wyniki-badania/ dostęp: 28.08.2025.

Sonik-Włodarczyk J. Anczewska M. Grygiel P. Stefaniak I. Świtaj P. Ujawnianie problemów ze zdrowiem psychicznym: zakres, predyktory i konsekwencje dla osób z rozpoznaniem zaburzeń psychotycznych. Psychiatria Polska 2022; 56(4): 787–804. https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/3cd41bdc-07cc-44e6-bdd9-6ef632e7754e/content dostęp: 28.08.2025.